Informacja o Parku

WARTOŚCI   KULTUROWE

    Odkrycia archeologiczne wskazują na ślady bytności gromad ludzkich na tere­nie Mazurskiego Parku Krajobrazowego już od samego schyłku paleolitu, czyli starszej epoki kamienia (10 tyś. lat p.n.e.). Świadczą o tym znaleziska archeolo­giczne w postaci kościanych ostrzy - grotów, strzał oraz harpunów, jak np. z okolic Wojnowa (harpun rogowy wydobyty z rzeki Krutyni). Znaleziska te zachowane w bagnach lub torfach związane są z kręgiem gromad rybacko-myśliwskich, wędrujących i polujących między innymi na renifery. W tym czasie, aż do połowy mezolitu 4 tyś. lat p.n.e., na terenie dzisiejszej Ukty znajdowało się wielkie obozowisko łowców reniferów. Dopiero w epoce brązu (1700 lat p.n.e. - 550 lat p.n.e.) i następnej epoce żelaza (550 lat p.n.e. - do początku n.e.) ma miejsce rozwój osadnictwa. Stabilizacja osiedleńcza i zagęszczenie osiedli nastąpiło w okresie rzymskim (od początku n.e. do 400 lat n.e.). Z tego okresu pochodzą cmentarzyska ciałopalne w Mojtynach, Zełwągach, Nawiadach i Onufryjewie. Wiązały się one z kulturą autochtonicznej ludności omawianych ziem - Galindami, plemieniem należącym do Prusów -ludu zachodniobałtyjskiego. Z okresu wczesnego średniowiecza (od 400 lat n.e. do X w.) pochodzi cmentarzysko z Łuknajna, gdzie znaleziono miecz inkrus­towany złotem, srebrem i miedzią oraz cmentarzysko z pochówkiem konnym z Uklanki na zachodnim brzegu Jeziora Mokrego. Przy południowym brzegu tego jeziora w Ławnym Lasku istniała też osada. Z tego okresu, być może, pochodzą cmentarzyska z pobliskiego Koczka i Spy-chowa. Obok cmentarzysk płaskich z terenu Parku znane są mogiły w formie kurhanów (rozpowszechnione zwłaszcza w epoce brązu i żelaza), z Krutyni - kurhan kamienny i okolic Lipowa. Przy jeziorku Pawełek k. Nowych Kiełbonek odkryto w latach 80-tych kopiec strażniczy. Duży kopiec obronny z grodziskiem istnieje też na zachodnim brzegu jeziora Tyrkło (północno-wschodnia odnoga Śniardw). Najciekawszym jednak zabytkiem wczesnośredniowiecznym na terenie Parku jest grodzisko z wielkim wałem obronnym przy północno-zachodnim brzegu jeziora Majcz Wielki. Ponadto osady i grodziska istniały w miejscowościach: Gąsior, Kamień, Guzianka, Końcewo, Onufryjewo, Popielno, Inulec, Woźnice, Kosewo, Nawiady, Mojtyny, Uklanka, Wólka Prusinowska, Cierzpięty, Brejdyny i osadzie Łuknajno. Osadnictwo nowożytne na terenie Parku mogło rozwijać się planowo i bez przeszkód po 1422 r., kiedy podpisano traktat pokojowy nad jeziorem Melnem przez Polskę, Litwę i państwo krzyżackie, ustalający między nimi stałą granicę. Zakładano wsie wzdłuż dróg, co nadawało im kształt „ulicówek". Osady majątkowe, zajmujące dobre gleby, miały przysiółkowy lub kolonijny (rozproszony) typ zabudowy. Podstawowy etap kolonizacyjny byłych ziem pruskich, kończyły powstające w XVIII w., w miejsce małych osad leśnych, wsie szkatułowe. W ten sposób ukształtowana historyczna sieć osadnicza przetrwała bez większych zmian do dziś. Zwiększyła się jedynie liczba drobnej zabudowy rozproszonej w wyniku parcelacji majątków. Do najważniejszych wartości kulturowych obszaru Parku należy tradycyjna, ukształtowana w XIX i pierwszej połowie XX w. zabudowa rolnicza i leśna, występująca w formie wsi, przysiółków i pojedynczych zagród, stanowiąca obecnie wzorzec architektoniczny dla tzw. regionalnego budownictwa mazurskiego. Charakterystycznymi jej cechami są: oparcie podstawy na rzucie prostokątnym, małogabarytowa skala i prostota form, przewaga materiałów pochodzenia miejs­cowego (cegła ceramiczna, drewno, kamień polny), dwuspadowe dachy o konstrukcji drewnianej, kryte dachówką eramiczną typu „holenderka". Zły stan techniczny i niska wartość użytkowa dawnej zabudowy nie sprzyja jej przetrwaniu, stąd z uwagi na koszty remontów i współczesne potrzeby właścicieli, jest ona wyburzana i zastępowana nową zabudową, najczęściej obcą architektonicznie i agresywną względem krajobrazu. Można uznać, że niektóre wsie tworzą dziś zabytkowo-historyczny zespół osad­niczy, wymagający ochrony i rewaloryzacji, ustalający potrzebę sporządzania dla takich wsi opracowań historyczno-przetrzennych na potrzeby miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Do takich wsi możemy zaliczyć między innymi: Wojnowo, Nową Uktę, Gałkowo, Śwignajno, Bobrówko, Krutyński Piecek i Lipowo, gdzie zachowało się wiele zabytkowych, starych chałup - często drewnianych. Do najciekawszych zabytków należą klasztor staroobrzędowców z połowy XIX w., drew­niana cerkiew prawosławna oraz murowana molenna staroobrzędowców (1922-27) z Wojnowa. Zabytki te związane są z osadnictwem rosyjskim, które zostało tu zapo­czątkowane od 1830 r. Osadnikami byli staroobrzędowcy, posługujący się dialektem pskowsko-nowogrodzkim, którzy sprzeciwili się reformom religijnym prawosławne­go patriarchy Nikona w 1652 r., pozostając przy starych obrzędach. Oprócz Wojnowa założyli takie wsie, jak: Gałkowo, Onufryjewo, Iwanowo, Fiedorowo (Osiniak), Piotrowo, Kadzidłowo, Śwignajno, Piaski. Nadali obecną nazwę wsi Ukta (dawniej Szklarnia) oraz rzece Krutyni od jej krętego biegu (dawniej Babant - od bałtyckiego słowa „baba", czyli czarownica, wiedźma; w wierzeniach Galindów dolina rzeki była siedliskiem „sił nieczystych" z uwagi na mgły, opary). Do cenniejszych zabytków na terenie Parku można zaliczyć kościoły: gotycki w Nawiadach z 1437 r. (obecny z 1527 r.) oraz neogotyckie w Ukcie z 1864 r. i w Wejsunach z 1898 r. Ponadto należy wymienić drewnianą dzwonnicę w Ukcie z 1846 r. oraz młyn wodny na rzece Krutyni w Zielonym Lasku z XIX w.